Historia jest w nas...
Wszystko ma swoją historię. Nasza miejscowość również. Całkiem niedawno w niewielkiej części opublikowałem ją na swoim blogu. Śledząc moje teksty, zapewne da się zauważyć fakt, że szczególnie blisko mi do wszystkiego, co związane z Niestępowem. Z jego historią, ludźmi czy zdarzeniami. Najbardziej fascynują mnie ciekawe miejsca i ich tajemnice. Wiem też i zdaję sobie sprawę z tego, że wśród mieszkańców w ich domach, albumach czy zapiskach istnieje jeszcze bardzo wiele ciekawych i cennych informacji. Niektóre do mnie docierają, jednak jest to jeszcze kwestia przypadku.
Szperanie w dziejach...
Już w 2009 roku szczególnie zainteresowała mnie osoba, która w odległych latach odegrała w Niestępowie ogromną rolę. Mam tu na myśli Walentego Wolskiego, który na przełomie XVIII i XIX wieku, a dokładnie w latach 1750-1829 mieszkał w Niestępowie. W tym czasie udało mi się odszukać i zapoznać z jego pamiętnikami, o czym w marcu 2009 roku informował lokalny portal internetowy w artykule pt. „Nieznane karty historii Niestępowa”. Od tego czasu często wracałem do „studiowania” zapisków Walentego Wolskiego. Później jednak nie było okazji, aby wrócić ponownie do tematu i zapoznać zainteresowanych z tą postacią. Dziś zamierzam to zmienić.
Wolscy w Niestępowie
Walenty Wolski urodził się w Niestępowie - 10 maja 1750 roku. Matką Walentego była Jadwiga z Lewińskich, która pochodziła ze średnio zamożnej szlachty kaszubskiej. Ojcem Walentego był Aleksander Wolski, który urodził w 1708 roku się w Bojaniu, w ówczesnym powiecie mirachowskim – 20 km. od Kartuz. Ojciec Walentego w latach 1759-1772 był podkomorzym parnawskim, czyli polskim wysokim urzędnikiem ziemskim. Ślub rodziców Walentego odbył się 19 maja 1749 roku w żukowskim kościele klasztornym.
Walenty Wolski ochrzczony został kolejnego dnia po narodzinach. Ceremonia odbyła się w kościele klasztornym w Żukowie. Chrztu udzielał jego stryj – karmelita w obecności sióstr zakonnych i przeoryszy Konstancji Wolskiej – prywatnie siostra ojca Walentego. Do chrztu maleńkiego Walentego trzymał Walenty Czapski – biskup włocławski oraz wojewodzianka Przebendowska. Obaj należeli do najbardziej wpływowych rodów magnackich w dzisiejszym woj. pomorskim. Od urodzenia Walenty Wolski z rodzicami mieszkał we dworze na terenie Niestępowa.
Młody Walenty uczył się w gdańskich Starych Szkotach, pobierając nauki w kolegium jezuickim. Ukończył gimnazjum.
Niedługo po powrocie do rodzinnej wsi nastąpił I rozbiór Polski oraz zajęcie Pomorza przez wojska Fryderyka II w 1772 roku. W ten czas król pruski nakazał mieszkańcom północnych terenów przyłączonych do Prus złożyć hołd w Malborku. Tu przed samym wielkim mistrzem krzyżackim w zastępstwie Aleksandra Wolskiego dnia 27 września 1772 roku w Malborku, hołd składał jego syn Walenty Wolski mieszkaniec Niestępowa.
Ojciec Walentego – Aleksander zmarł w 1780 roku. Po tym czasie najprawdopodobniej w 1785 roku nastąpił podział majętności między kilkoro dzieci podkomorzego. Najstarszy Walenty pozostał w Niestępowie. Po śmierci ojca Walenty ożenił się z Franciszką Prądzyńską, która wywodziła się z zamożnej szlachty kaszubskiej, stając się tym samym kolejnym właścicielem Niestępowa.
Walenty Wolski – dziedzic i właściciel Niestępowa. Młyn i karczma
W okresie gdy dziedzicem Niestępowa był Walenty Wolski na terenie wsi znajdowała się karczma Richtowo, w której znajdował się gościniec. Karczmarz utrzymywał się z wyszynku piwa dworskiego. Na wyłączność sprzedawał świece sól i owies. Karczma znajdowała się po prawej stronie, jadąc dzisiejszą ul. Raduńską od strony kościoła w kierunku Sulmina, w rejonie dzisiejszej kapliczki.
Na terenie wsi nie było szkoły. Dzieci rodzin luterańskich uczyły się w szkole w Przyjaźni, a katolickie we dworze. W Niestępowie mieszkał cieśla, kowal, owczarz, krawiec, 4 ogrodników i młynarz. Młyn wodny znajdował całkiem blisko dworu — przy (dzisiejszym) moście na Raduni, w ten czas zbudowany był z drewnianych bali. Za dworem od strony wschodniej znajdował się sad, stodoły i kilka budynków gospodarczych. Sam dwór stał w okolicy dzisiejszego budynku gospodarczego z czerwonej cegły przy ul. Raduńskiej w rejonie obecnego kościoła parafialnego. Dziś to tereny prywatne. W ten czas dwór zatrudniał ekonoma, rachmistrza, dwornika, parobków i kilka dziewek. Majątek ziemski nie stanowił jedynego źródła dochodów Wolskiego. Przez wiele lat pełnił on płatne obowiązki dyrektora gdańskiego ziemstwa kredytowego. Niestępowo administracyjnie w ten czas należało do powiatu tczewskiego.
 |
| Fragment mapy Schroettera - Danzig 1796-1802, na której znajduje się Niestępowo z naniesioną lokalizacją młyna wodnego i karczmy Richtowo. |
Pamiętnik i jego szczególne zainteresowania...
Walenty Wolski w latach 1806-1810 prowadził pamiętnik, w którym opisywał szczególne wydarzenia związane z Niestępowem, również często relacjonował z dnia na dzień, opisując przemarsz wojsk czy straty w inwentarzu. Niekiedy wspominał i opisywał losy związane z najbliższą rodziną. Walenty był katolikiem. Pamiętnik prowadzony dość obszernie i szczegółowo. Informacje w nim zawarte są nieocenione i bardzo cennym źródłem informacji.
 |
 |
| Pamiętnik Walentego Wolskiego. Źródło: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa |
Walenty Wolski szczególnie interesował się literaturą, historią, sztuką i historią sztuki. Najbardziej jednak znany był z zamiłowania do gromadzenia cennych i ciekawych dzieł literatury. Był bibliofilem. Na terenie dworu posiadał ogromną, prywatną bibliotekę z cennymi dziełami i rękopisami. Początki zbieractwa u Walentego dostrzec można było tuż po ukończeniu szkół.
W roku 1788 w Żukowie Wolski kupił Singularia ąuaedam Polonica per al teram editionem auctius exhibita (Varsaviae 1696), dziś w Bibliotece Publicznej m. st. Warszawy. W roku 1791 nabył Mikołaja Reja - Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego. Bazylejskie wydanie dzieł Platona z 1559 r. nabył na aukcji w Gdańsku w 1817 r. i zapłacił za nie 11 florenów 15 groszy. Takich bezcennych pozycji w swej bibliotece Wolski miał bardzo wiele. Nad wszystkimi spędzał długie godziny, przeglądając je dokładnie. Na terenie dworu istniała niewielka introligatornia, dzięki której mógł prowadzić renowację uszkodzonych dzieł. Przez swoje zainteresowania i wiedzę, którą posiadał i operował Walenty Wolski, był bardzo znanym oraz cenionym człowiekiem na terenie pomorza jak i poza nim.
 |
Proweniencja: to chronologia własności, opieki lub lokalizacji obiektu historycznego. Tu Walenty Wolski występuje jako właściciel dzieła związanego z medycyną. Źródło: Platforma Cyfrowa Biblioteki Kórnickiej |
Śmierć i wieczny spoczynek w sąsiedniej parafii
Walenty Wolski zmarł 16 marca 1829 roku w wieku 79 lat. Pochowany został na cmentarzu przykościelnym przy kościele św. Jana Chrzciciela w Żukowie naprzeciwko głównego wejścia do kościoła. Po śmierci Walentego Niestępowo stało się własnością córki Barbary, która wyszła za mąż za Teofila Łaszewskiego, dziedzica Kamienicy Szlacheckiej w parafii stężyckiej. Ok. 1850 r. Barbara Łaszewska sprzedała Niestępowo i pozyskane pieniądze podzieliła między liczne potomstwo, a sama przeniosła się do Widlina, leżącego ok. 3 km na południe od Niestępowa, do obszernego dworu wybudowanego przez jej syna Aleksandra. Tam też trafiły wszystkie zbiory Walentego Wolskiego, które w ostateczności w większości zostały sprzedane.
 |
| Miejsce spoczynku Walentego Wolskiego. Żukowo - cmentarz przykościelny przy kościele św. Jana Chrzciciela. Foto: Tomasz Grzmociński |
Działalność Walentego Wolskiego zasługuje na szczególne podkreślenie, które włączy go w szeregi wielkich polskich pionierów kolekcjonerstwa w I ćwierci XIX wieku.
Ryszard Marciniak – Pomorski bibliofil Walenty Wolski z Niestępowa (1750-1829) i losy jego zbiorów w wielkopolsce.
